„Tata był na Sybirze, ale nie mamy żadnych dokumentów”. Podczas rozmów z rodzinami często słyszę podobne słowa. Wraz z nimi pojawia się przekonanie, że bez starego wyroku, zaświadczenia czy urzędowego pisma nie warto nawet pytać o pomoc.
Nie potrzebujesz żadnych dokumentów, żeby rozpocząć rozmowę o historii swojej rodziny. Nie musisz samodzielnie odnajdywać akt. Podczas pierwszej rozmowy wstępnie oceniamy, czy sprawa rokuje i czy możemy się jej podjąć. Jeżeli rozpoczynamy współpracę, wraz z zespołem zajmujemy się poszukiwaniem potrzebnej dokumentacji. Możliwą wysokość roszczeń oceniamy dopiero po zebraniu materiałów.
Brak dokumentów w domu — od tego można zacząć
Nie każdy zachował rodzinne archiwum. Czasem zostało kilka zdjęć, list, nazwa miejscowości albo wspomnienie rozmowy z rodzicem. To wystarczy, żeby zacząć porządkować informacje, choć samo w sobie nie przesądza o możliwości uzyskania odszkodowania.
Nie zakładaj z góry, że skoro w domu nie ma dokumentów, nie ma ich również w archiwach. Jednocześnie żadna rzetelna osoba nie powinna obiecywać odnalezienia akt przed przeprowadzeniem poszukiwań.
Warto więc zacząć od prostego pytania: co wiemy o tej osobie i co można jeszcze sprawdzić?
Jakie informacje przygotować do pierwszej rozmowy?
Zapisz tyle, ile pamiętasz. Najbardziej pomocne będą:
- imię i nazwisko osoby represjonowanej, również nazwisko panieńskie lub inne znane zapisy nazwiska;
- data i miejsce urodzenia, a jeśli ich nie znasz — przybliżony rok;
- imiona rodziców, jeżeli są znane;
- miejscowość zamieszkania przed represjami;
- opis wydarzeń: wywózka, aresztowanie, więzienie, internowanie lub inna forma represji;
- przybliżone daty, miejsca pobytu i powrotu;
- informacja, kim ta osoba jest lub była dla Ciebie oraz czy wcześniej prowadzono już jakąś sprawę dotyczącą tych wydarzeń.
Nie musisz znać odpowiedzi na każde pytanie. Jeśli pamiętasz jedynie fragment historii, zacznij od niego. Zaznacz, co wiesz na pewno, a co pochodzi z rodzinnych opowieści. Nie dopisuj dat ani wydarzeń, których nie jesteś pewien.
Warto zapytać krewnych, czy zachowali listy, legitymacje, decyzje, stare pisma lub zdjęcia z podpisami. Do pierwszej rozmowy nie trzeba wysyłać oryginałów tych pamiątek.
Kto szuka dokumentów, jeśli podejmujemy się sprawy?
Poszukiwaniem potrzebnej dokumentacji zajmujemy się my wraz z zespołem. Na podstawie rozmowy ustalamy, jakie materiały mogą potwierdzić losy Twojego bliskiego i do których instytucji warto się zwrócić. Wyjaśniamy też, jakie dane i upoważnienia będą potrzebne do dalszych działań.
Jeżeli masz dokumenty w domu, mogą być bardzo pomocne. Jeżeli nie masz żadnych — nie musisz zdobywać ich na własną rękę przed zgłoszeniem. Naszym zadaniem jest poprowadzenie poszukiwań; nie możemy jednak z góry zagwarantować, że wszystkie akta się zachowały.
Gdzie można szukać dokumentów dotyczących represji?
Jednym z miejsc poszukiwań jest Instytut Pamięci Narodowej. Publiczny Inwentarz archiwalny IPN zawiera opisy materiałów pozwalające identyfikować osoby i zagadnienia, których dotyczą. To punkt wyjścia do rozeznania w zasobie. Inwentarz archiwalny IPN
Opis w wyszukiwarce nie jest jednak pełną treścią akt. Może obejmować między innymi tytuł jednostki, sygnaturę i miejsce przechowywania. Dlatego samego wyniku wyszukiwania nie należy traktować jak kompletnej dokumentacji sprawy. Zakres danych w Inwentarzu IPN
IPN udostępnia również procedurę wnioskowania o wgląd do dokumentów dotyczących wnioskodawcy lub zmarłych bliskich. Właściwy tryb i wymagane dokumenty trzeba dobrać do sytuacji osoby składającej wniosek. Informacje IPN o udostępnianiu dokumentów
Pomocą w szerszych poszukiwaniach rodzinnych jest także serwis Szukaj w Archiwach, udostępniający opisy i skany różnego rodzaju materiałów, między innymi akt, metryk i fotografii. Kierunek poszukiwań dobiera się do losów konkretnej osoby. Szukaj w Archiwach
Szczegółowe kroki znajdziesz w naszym poradniku: Jak szukać dokumentów osoby represjonowanej w IPN?.
Czy brak dokumentów przekreśla możliwość ubiegania się o odszkodowanie?
Sam brak dokumentów w rodzinnej szufladzie nie pozwala rozstrzygnąć, czy sprawa ma podstawy. Najpierw trzeba ustalić fakty i dostępne dowody.
Odnalezienie dokumentu potwierdzającego represje również nie oznacza automatycznej wypłaty. Osobnej oceny wymaga możliwość dochodzenia roszczeń oraz to, kto może z nimi wystąpić. Warto oddzielić te dwa etapy: odtworzenie historii i ocenę prawną sprawy.
Jak wygląda początek rozmowy z W Imię Pamięci?
Zaczynamy od wysłuchania tego, co wiesz. Pytamy o osobę represjonowaną, przebieg wydarzeń i informacje zachowane przez rodzinę. Następnie ustalamy, czego brakuje i jakie mogą być kolejne kroki weryfikacji.
Jeżeli podejmujemy się sprawy, wraz z zespołem zajmujemy się poszukiwaniem potrzebnej dokumentacji. Przed rozpoczęciem współpracy wyjaśniamy jej zakres, warunki oraz potrzebne upoważnienia. Nie trzeba samodzielnie zgromadzić rodzinnego archiwum przed pierwszym kontaktem.
Nie masz dokumentów? Opowiedz nam, co wiesz o historii swojej rodziny. To dobry początek, żeby ustalić, co można dalej sprawdzić.
Skontaktuj się z W Imię Pamięci
Najczęstsze pytania
Nie znam dokładnej daty wywózki. Czy mogę się zgłosić?
Tak. Podaj przybliżony okres i zaznacz, że data jest niepewna. Pierwsza rozmowa służy również uporządkowaniu takich informacji.
Wiem tylko, że mój tata był na Sybirze. Czy warto zadzwonić?
Możesz zacząć od tej informacji. W rozmowie ustalimy, jakie szczegóły znasz i co jeszcze warto sprawdzić. Samo określenie „Sybir” nie wystarcza do oceny podstaw roszczenia.
Czy muszę samodzielnie znaleźć dokumenty przed kontaktem?
Nie. Do pierwszej rozmowy nie potrzebujesz żadnych dokumentów. Jeżeli podejmujemy się sprawy, poszukiwaniem potrzebnej dokumentacji zajmujemy się my wraz z zespołem.
Czy odnalezione dokumenty gwarantują odszkodowanie?
Nie. Dokumentacja pomaga ustalić fakty, ale podstawy roszczeń i uprawnienie konkretnej osoby wymagają osobnej oceny.
O autorze: Karol Wiśniewski
Współtwórca W Imię Pamięci. Rozmawia z rodzinami osób represjonowanych i odpowiada za rozwój projektu. W swoich tekstach wyjaśnia, od czego zacząć porządkowanie rodzinnej historii i przygotowanie do weryfikacji sprawy.